İstanbul'a çöken gri örtünün kimyası – Biyopol Kimya blog
+

Son haftalarda sabah İstanbul’a yukarıdan bakanlar aynı manzarayı görüyor: siluetin üzerine çöken gri-kahverengi bir örtü. Bu örtü sadece “sis” değil. İçinde trafikten, ısınmadan ve sanayiden gelen gazlar, bu gazların havada tepkimeye girerek oluşturduğu yeni parçacıklar ve su damlacıkları var. Bu yazıda o örtünün kimyasını, kimya öğrencisinin ders kitabından tanıdığı kavramlarla açıklıyoruz.

1. Rakamlar ne söylüyor?

İTÜ’den Prof. Dr. Hüseyin Toros’un, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı ile İBB istasyonlarının verileriyle yaptığı değerlendirmeye göre İstanbul’da ortalama PM10 derişimi Ekim 2025’te 31,9 µg/m³ iken Ekim 2026’da 35,2 µg/m³’e çıktı; artış yüzde 10,3. 26 istasyonun 20’sinde değerler yükseldi, 5 istasyonun aylık ortalaması 50 µg/m³’ün üzerindeydi. En yüksek ortalama 71,3 µg/m³ ile Sultangazi’de ölçüldü (Anadolu Ajansı, 6 Kasım 2026).

Karşılaştırma için: Dünya Sağlık Örgütü’nün 2021 kılavuzu PM10 için yıllık 15, günlük 45 µg/m³; daha ince PM2.5 için yıllık 5, günlük 15 µg/m³ değerlerini öneriyor.

2. Kapak kapanınca: sıcaklık terselmesi

Normalde hava yükseldikçe soğur; yerdeki sıcak ve hafif hava yükselir, kirleticileri de yukarı taşıyıp seyreltir. Açık ve rüzgârsız sonbahar-kış gecelerinde ise yer hızla ışıma yoluyla soğur, yere yakın hava üstteki havadan daha soğuk hâle gelir. Buna sıcaklık terselmesi (inversiyon) denir. Soğuk ve yoğun hava aşağıda kalır, üstteki ılık katman bir kapak gibi davranır. Yüksek basınç (antisiklon) ve zayıf rüzgâr eklenince bacalardan ve egzozlardan çıkan her şey birkaç yüz metrelik bir katmanda birikir.

3. PM10 ve PM2.5: “partikül madde” aslında ne?

PM10, çapı 10 mikrometreden küçük parçacıklar; PM2.5 ise 2,5 mikrometreden küçük olanlardır (bir saç telinin kalınlığı yaklaşık 50–70 µm). Bu parçacıkların bir kısmı doğrudan salınır (birincil): egzozdan ve kömür, odun yanmasından çıkan is (karbon), yol tozu, fren ve lastik aşınması. Önemli bir kısmı ise havada gazlardan kimyasal tepkimeyle oluşur (ikincil). Kış sisinde ikincil aerosolün payı belirgin şekilde artar.

4. Gazdan parçacığa: ikincil aerosolün kimyası

Trafik ve yakma süreçleri havaya azot oksitler (NO ve NO2, kısaca NOx) ve kükürt dioksit (SO2) verir. Bu gazlar havada hidroksil radikali (OH) gibi oksitleyicilerle tepkimeye girer:

NO2 + OH → HNO3     SO2 + OH → … → H2SO4

Oluşan nitrik ve sülfürik asit, tarım, atık ve trafik kaynaklı amonyakla (NH3) nötrleşerek katı tuz parçacıklarına dönüşür:

NH3 + HNO3 ⇌ NH4NO3(k)     2 NH3 + H2SO4 → (NH4)2SO4(k)

Amonyum nitrat dengesi Le Chatelier ilkesine güzel bir örnektir: tepkime ekzotermik olduğu için düşük sıcaklık dengeyi katı tuz yönüne iter. Soğuk ve nemli kış havasında amonyum nitrat yoğunlaşır, yazın ise yeniden gaz fazına döner. Sisin su damlacıkları da SO2‘nin sülfata yükseltgenmesini hızlandıran küçük “reaktörler” gibi çalışır. Kısacası, inversiyon kirleticileri hapsederken, soğuk ve nem onları daha fazla parçacığa dönüştürür.

5. Örtü neden gri-kahverengi?

Parçacıklar, boyutları görünür ışığın dalga boyuna yakın olduğu için ışığı güçlü biçimde saçar ve görüş mesafesini düşürür; bu, örtünün grimsi pusunu açıklar. Azot dioksit ise spektrumun mavi bölgesini soğurur; mavi ışık eksilince geriye kalan ışık sarımsı-kahverengi görünür. Bacadan ve egzozdan çıkan is (siyah karbon) da ışığı soğurarak örtüyü koyulaştırır.

6. Nasıl ölçülüyor?

  • Partikül madde: Hava bir filtreden geçirilir; biriken kütle beta ışını soğurmasıyla (beta attenuation) ya da tartımla (gravimetrik yöntem) belirlenir.
  • NOx: NO’nun ozonla tepkimesinde yayılan ışık ölçülür (kemilüminesans).
  • SO2: UV ışık altında yayılan floresans ölçülür.

Analitik kimya derslerinde öğrendiğiniz spektroskopi ve gravimetri, şehrin hava kalitesi haritasının arkasındaki yöntemlerdir.

7. Örtüyü ne kaldırır?

Doğal temizleyiciler rüzgâr ve yağıştır. Bir hava cephesi geçtiğinde kapak açılır, kirleticiler seyrelir; yağmur ve kar ise parçacıkları ve suda çözünen gazları yere indirir (ıslak çökelme). Kalıcı çözüm ise kaynakta: düşük kükürtlü yakıt ve doğal gaza geçiş, sanayi bacalarında toz filtreleri ve gaz yıkayıcılar, araçlarda ve santrallerde NOx‘u azota indirgeyen katalitik sistemler (SCR), toplu taşıma ve rölantide bekleme süresinin azaltılması.

Kimya öğrencileri için kısa özet

  • İnversiyon, kirleticileri yere yakın ince bir katmanda hapseder.
  • PM’nin önemli bir kısmı gazların havada tepkimesiyle oluşan ikincil aerosoldür.
  • Soğuk ve nem, amonyum nitrat ve sülfat oluşumunu artırır.
  • Kahverengi renk büyük ölçüde NO2‘nin mavi ışığı soğurmasından gelir.

Kirli günlerde astım ve kronik solunum rahatsızlığı olanların, yaşlıların ve çocukların açık havada yoğun efor gerektiren etkinlikleri sınırlaması önerilir. Güncel değerleri Bakanlığın Ulusal Hava Kalitesi İzleme Ağı’ndan ve İBB hava kalitesi sayfasından takip edebilirsiniz.

Kaynaklar: Anadolu Ajansı, “İstanbul’da hava kirliliği ekim ayında yüzde 10,3 arttı”, 6 Kasım 2026 (İTÜ, Prof. Dr. Hüseyin Toros); Dünya Sağlık Örgütü, Küresel Hava Kalitesi Kılavuzu, 2021.

Kimya öğrencilerine yönelik diğer yazılarımız: Kireç Neden Oluşur? · Laboratuvardan Fabrikaya